Gejowski słownik Starożytnego Egiptu

Jak odczytuje się język starożytnego Egiptu

Nie wiemy, jak naprawdę brzmiał język starożytnoegipski. Głównym powodem jest to, że pismo niemal nie zapisywało samogłosek.

Egipcjanie posługiwali się hieroglifami, a później dwoma bardziej kursywnymi systemami — hieratyką i demotyką. We wszystkich trzech przypadkach pismo utrwalało przede wszystkim spółgłoski oraz pewne znaki pomocnicze. Jakie samogłoski stały między spółgłoskami, czy były długie, czy krótkie i na którą sylabę padał akcent — tego pismo zwykle nie wskazywało. Dlatego do nas dociera często jedynie „szkielet" wyrazu — ciąg spółgłosek.

Na przykład zapis kȝ nḫt twt mswt, jedno z imion Tutanchamona, nie zawiera samogłosek. Nie można więc z pewnością powiedzieć, jakie dźwięki „a", „e" czy „u" wymawiano między spółgłoskami. Po polsku można to sobie wyobrazić tak: gdybyśmy zapisywali tylko spółgłoski, zestaw „kt" mógłby oznaczać „kot", „kit", „kto" i wiele innych wyrazów. Bez kontekstu takie odczytanie jest niemal niemożliwe.

Niekiedy wymowę udaje się uściślić dzięki egipskim słowom i imionom, które trafiły do tekstów w innych językach — jako zapożyczenia lub transliteracje. Takie przypadki bywają pomocne, ale są rzadkie. Ponadto zwykle zniekształcają oryginalne brzmienie: fonetyka i reguły pisowni obcego języka dostosowują słowo do własnego systemu. Dlatego nawet w najlepszych przykładach chodzi nie o dokładne odwzorowanie, lecz jedynie o przybliżoną rekonstrukcję.

Aby starożytnoegipskie teksty można było czytać na głos, egiptolodzy wypracowali konwencjonalną wymowę — tzw. wymowę egiptologiczną. Między spółgłoski wstawia się samogłoski, najczęściej e lub a. Dlatego nfr czyta się umownie jako „nefer", choć nie ma pewności, że słowo brzmiało właśnie tak.

To wyjaśnia również rozbieżności w zapisie imion w różnych tradycjach. Po polsku utrwaliła się forma „Tutanchamon", podczas gdy w literaturze anglojęzycznej częściej spotyka się Tutankhamun.

Gejowski słownik Starożytnego Egiptu

nk [nek] — dokonać penetrującego aktu seksualnego

To podstawowy, zasadniczo neutralny czasownik oznaczający stosunek seksualny. Samo słowo nie kwalifikuje czynności jako „grzechu" czy „zboczenia", lecz po prostu ją nazywa. W literaturze grobowej, w tym w Tekstach Sarkofagów, seksualność i nasienie mogą pojawiać się jako elementy obrazowania związanego z siłą życiową i odrodzeniem po śmierci.

W wielu formułach wyraźnie chodzi o kontekst heteroseksualny. Ale spotyka się też warianty, w których mowa o „czynieniu nk w anus".

nkk(w) [nekk(u)] — mężczyzna w roli biernej podczas analnego aktu penetracji

Forma nkk(w) jest imiesłowowa. Oznacza uczestnika sytuacji lub nosiciela cechy, czyli dosłownie „tego, któremu czyni się nk". W tym znaczeniu słowo opisuje mężczyznę, wobec którego dokonywany jest akt penetracji.

W Księdze Umarłych, w rozdziale 125, w jednym z wariantów tzw. negatywnej spowiedzi pojawia się formuła: „Nie czyniłem nk w nkk(w)". Sens jest następujący: „Nie penetrowałem biernego mężczyzny". Zmarły oświadcza przed bogami, że tego nie czynił.

Z powodu tej formuły niektórzy badacze tłumaczą nkk(w) jako „gej". Trudno uznać to za trafne odpowiednictwo.

nkw [neku] — mężczyzna w roli aktywnej w penetrującym akcie płciowym; także: rozpustnik

Słowo utworzone od tego samego rdzenia nk, lecz z innym sufiksem słowotwórczym. Pod względem znaczenia nkw to partner aktywny — „ten, kto dokonuje" aktu penetracji, dosłownie „ten, kto obcuje".

W źródłach słowo to bywa używane jako obelga — na określenie kogoś uważanego za rozwiązłego.

ḥnn [henen] — fallus; penis

Słowo ḥnn oznacza „fallus" lub „penis" i występuje zarówno w tekstach rytualno-religijnych, jak i medycznych. Jest to rzeczownik rodzaju męskiego z podstawowego zasobu leksyki anatomicznej.

W Tekstach Piramid (piramida Unasa, PT 317) czytamy:

„Swoimi ustami Unas je, swoim fallusem oddaje mocz i obcuje Unas."

Tutaj ḥnn to nie tylko część ciała, lecz znak żywotności i twórczej mocy: zmarły władca zachowuje funkcje cielesne i seksualne nawet w zaświatach.

W papirusach medycznych, na przykład w papirusie Edwina Smitha (X,13), słowo użyte jest w znaczeniu dosłownym:

„Jego penis stwardniał wskutek tego (to znaczy uległ erekcji)."

Tutaj ḥnn oznacza stan fizjologiczny narządu i jest użyte bez podtekstu mitologicznego czy symbolicznego.

ẖr.wj [cherui] — jądra

Rzeczownik rodzaju męskiego w liczbie podwójnej, dosłownie oznaczającej „dwoje". Rdzeń jest powiązany ze słowem ẖr — „pod", „na dole", dlatego wyrażenie można rozumieć jako „ci dwaj na dole".

W Tekstach Piramid (wersja z piramidy Pepiego I, PT 359) pojawia się formuła:

„Horus zawołał/jęknął z powodu swego oka, a Set — z powodu swoich jąder."

Ta linijka nawiązuje do mitologicznego konfliktu Horusa i Seta: Horus jest zraniony w oko, Set — w genitalia.

mtw.t [metut] — nasienie (sperma)

Słowo mtw.t jest rzeczownikiem rodzaju żeńskiego, który w znaczeniu dosłownym oznacza „nasienie, spermę". W pewnych kontekstach może być też używane w przenośni — w znaczeniu „syn", czyli „płód" lub „potomstwo".

Słowo to pojawia się również w tekstach pogrzebowych, gdzie płyny ustrojowe i funkcje ciała są opisywane jako znaki siły i zachowanej żywotności zmarłego.

Na przykład w Tekstach Piramid (piramida Pepiego I, PT 493) czytamy:

„Powietrze jest w moim nozdrzu, nasienie w moim penisie, niczym ‘Tajemniczy Kształt’, który przebywa wśród blasku światła."

ꜥr.t [aret] — pośladki; tyłek

Słowo oznacza tylną część ciała — „pośladki", „tyłek", rzadziej „anus".

W Tekstach Piramid, w tradycji o rywalizacji Horusa i Seta, znajduje się następujące sformułowanie:

„Horus złożył swoje nasienie w tyłek Seta;

Set złożył swoje nasienie w tyłek Horusa."

Na temat tego epizodu mamy osobny artykuł:

pḥ.wyt [pechuït] — anus

Słowo oznacza „anus"; może też być używane w znaczeniu „odbytnica". W tonie brzmi ono często bardziej medycznie, choć nie ogranicza się wyłącznie do tekstów medycznych.

Na przykład pojawia się w papirusie Hearsta, gdzie spotykamy formuły takie jak: „Lekarstwo na anus, gdy boli" i „Lekarstwo na ochłodzenie anusu".

ḫpd [cheped] — pośladki

Kolejne słowo o znaczeniu „pośladki", „tyłek", „tylna część ciała".

Występuje w tekstach literackich Średniego Państwa. W tej samej Opowieści o Horusie i Secie słowo ḫpd użyte jest w konkretnym, cielesnym kontekście: „Jeśli użył wobec was siły, powinniście zacisnąć palce między pośladkami". Tutaj słowo to oznacza anatomiczną część ciała bez eufemizmów i znaczeń przenośnych.

ḥm.tj [chemti] — obelżywe określenie zniewieściałego mężczyzny lub tchórza

To obraźliwe słowo, dosłownie oznaczające „ten, który odwraca plecy". Końcówka -tj to sufiks rzeczownikowy; słowo nie jest bezpośrednio powiązane z hmt „kobieta". Jednakże gra homonimii była najwyraźniej zrozumiała dla użytkowników języka: wróg był jednocześnie opisywany jako „jak kobieta" i jako „ten, kto odwraca się lub pokazuje plecy". Takie nałożenie znaczeń wzmacniało pogardliwą wymowę.

Termin jest poświadczony w tekstach magicznych, w szczególności w korpusie tzw. „Papirusów magicznych". Jedna z linijek brzmi dosłownie: „Bezprawnie zbezcześciłeś zniewieściałego na ognistym wzgórzu Hetepet".

ḥm.t-ẖrd [chemet-chered] — „kobieta-chłopiec"

Tak określa się młodzieńca opisywanego jako zniewieściałego i zajmującego „kobiecą" społeczno-płciową rolę w seksie.

Wyrażenie pojawia się w 32. maksymie Ptahhotepa, części jego pouczeń — starożytnoegipskiego tekstu dydaktycznego.

W tej maksymie nauczyciel przestrzega: „Nie wchodź w nk (obcowanie) z ḥm.t-ẖrd, bo wiesz, że to, czemu się sprzeciwiają, stanie się dla niego jak woda na piersi… Niech ostygnie, niszcząc swoje pragnienie".

Tutaj ḥm.t-ẖrd jest rozumiany jako młodzieniec w „kobiecej" roli, a jego pragnienie opisywane jest jako obsesyjne i nieznajdujące ulgi.

O seksualności w Starożytnym Egipcie

W języku starożytnoegipskim nie istniało słowo odpowiadające dokładnie współczesnemu pojęciu „homoseksualista". Nie istniało również, jak się wydaje, pojmowanie seksualności jako trwałej i podstawowej cechy osobowości.

Dlatego próby „odnalezienia homoseksualności" w Starożytnym Egipcie łatwo stają się anachronizmem. Współczesne kategorie przenosi się w przeszłość i przypisuje źródłom to, czego one same nie zakładają. Ludzie opisywali siebie i innych inaczej — nie tymi słowami i nie w tych ramach, które są dziś przyjęte. Jednocześnie sam pociąg do osób tej samej płci, rzecz jasna, istniał.

Bardziej owocne jest rekonstruowanie rdzennie egipskich terminów i egipskich sposobów opisywania doświadczenia, normy i jej naruszeń. Jednak bezpośrednich wypowiedzi na temat seksualności w zachowanych tekstach jest niewiele.

Jednym z powodów jest to, że temat uchodził za nieprzyzwoity. O wielu rzeczach mówiono za pośrednictwem eufemizmów, aluzji i żartów, unikając bezpośrednich określeń. Inny powód tkwi w samym charakterze kultury piśmiennej. Pismo było domeną mniejszości, toteż zachowane teksty w dużym stopniu odzwierciedlają oficjalny dyskurs: to, co kręgi wykształcone i wpływowe uznawały za dopuszczalne i warte utrwalenia na piśmie.

Mimo to słownictwo związane z praktykami homoseksualnymi istniało. Zwykle koncentruje się ono wokół aktu penetracji i opisuje przede wszystkim sam czyn oraz jego ocenę. Takie słowa często należą do języka etyki, władzy i upokorzenia. Pojawiają się w kontekstach kontroli i hierarchii społecznej, a nie w słowniku miłości rozumianej jako osobiste przeżycie.

Subskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Dzięki Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów zawiera linki do naszej strony, gdzie można zmienić język — większość nowych artykułów ukazuje się od razu w kilku językach.