Stela żołnierzy Ramose i Wepmose: świadectwo związku jednopłciowego w starożytnym Egipcie?

Przez długi czas egiptolodzy uważali małżeństwo heteroseksualne za jedyną normę w starożytnym Egipcie. Współcześni badacze znajdują jednak zabytki, które wykraczają poza ten znajomy obraz.

Jednym z takich zabytków jest stela wotywna CM004 (Kair JE 47381). Starożytni Egipcjanie tworzyli takie stele, aby zwrócić się do bóstwa z prośbą, podziękowaniem lub w celu spełnienia ślubowania. Ta konkretna stela została zamówiona i poświęcona bogom przez dwóch wojskowych: Ramose (Re-mose) i Wepmose (Wepwawet-mose).

Niezwykłość zabytku kryje się w połączeniu detali. Na reliefie nie ma żon ani dzieci, a dwaj mężczyźni są przedstawieni jako uczestnicy jednego sakralnego aktu. Cała kompozycja zbudowana jest wokół bogów, zwierząt i symboli związanych z męską siłą, płodnością, energią wojenną i odrodzeniem.

Asjut i skrytka z Salachany

Stelę znaleziono w nekropolii w Asjut (w starożytności — Sauti, w okresie grecko-rzymskim — Lykopolis). Miasto było stolicą 13. nomu górnoegipskiego — jednostki administracyjnej podobnej do prowincji.

Asjut leżał na szlakach karawan i miał znaczenie strategiczne. Historycy nazywają go „zranionym miastem”: regularnie znajdował się w centrum konfliktów i przechodził z rąk do rąk, ale zachował swoją rolę jako duży ośrodek kulturalny i religijny.

Głównym patronem regionu był Wepwawet — starożytne bóstwo w postaci stojącego szakala lub wilka. Jego imię tłumaczy się jako „Otwierający drogi”. Wepwawet miał wyraźny charakter militarny: jego sztandar niesiono przed faraonem podczas bitwy.

W 1922 roku brytyjski archeolog Gerald Wainwright oczyszczał w Asjut grobowiec nomarchy Dżefaihapi III. W gruzach sali kolumnowej znalazł duży kompleks przedmiotów wotywnych. W egiptologii odkrycie to znane jest jako „skrytka z Salachany”, ponieważ grobowiec znajdował się w pobliżu współczesnej rzeźni (arabskie słowo salakhana jest związane z oprawianiem tusz).

W skrytce znajdowało się ponad 500 stel wotywnych, co najmniej 100 figurek, papirusy i inne artefakty. Część znalezisk pochodzi z Nowego Państwa (od XVIII do XXI dynastii). Grobowiec Dżefaihapi III został zbudowany kilka stuleci przed tymi dedykacjami. Prawdopodobnie w okresie Nowego Państwa był używany jako lokalne sanktuarium Wepwaweta, Anubisa, Ozyrysa, Hathor i innych bogów.

Stele z Salachany odzwierciedlają zarówno oficjalną religię świątynną, jak i osobistą pobożność zwykłych ludzi. Były zamawiane przez kapłanów, żołnierzy, rzemieślników, śpiewaczki świątynne i innych zwykłych ludzi. Tam też odkryto stelę CM004.

Obecnie stela znajduje się w Grand Egyptian Museum (GEM): w katalogu muzeum figuruje pod numerem GEM 4288 i jest przypisana do Main Galleries. Można ją więc zobaczyć w głównych galeriach GEM.

Stela CM004

CM004 to masywna wapienna stela z zaokrąglonym szczytem o wysokości 43,5 cm, szerokości 24,5 cm i grubości 7 cm. W opisach muzealnych jej powierzchnia określana jest jako „opalona”. Może to być ślad ognia podczas rytuału, pożaru lub późniejszego uszkodzenia w nekropolii.

Większość badaczy datuje stelę na XIX dynastię (epoka Ramzesa II). Badacz Terence DuQuesne proponuje wcześniejszą datę — koniec XVIII dynastii, opierając się na ubiorze i fryzurach mężczyzn. Krótkie kilty z sercowatymi lub trójkątnymi plisami nosili piechurzy i powożący rydwanami, podczas gdy oficerów przedstawiano w dłuższych szatach. „Fryzura na pióra” była popularna w okresie amarneńskim i zniknęła do czasów XIX dynastii. Niewielka liczba warstw we fryzurze wskazuje również na niewysoki status właścicieli.

Jednocześnie stela jest wykonana z dużą starannością. DuQuesne zauważa: Ramose i Wepmose raczej nie służyli jako wysocy rangą oficerowie, ale mieli środki, by złożyć zamówienie w dobrym warsztacie. Być może celowo ubrali się skromniej, by oddać cześć bogom.

Kompozycja jest podzielona na trzy poziome strefy (rejestry). W górnej, półokrągłej części — lunecie — przestrzeń pozostawiono pustą lub przedstawia ona Pierwotny Pagórek, mityczne miejsce początku stworzenia.

Górny rejestr: Wepwawet i Byk swojej matki

W górnym rejestrze po lewej stronie klęczy Ramose. Wznosi ręce w geście modlitwy przed bogiem Wepwawetem. Jego krótki kilt i „fryzura na pióra” wiążą go z profesją wojskową.

Wepwawet jest przedstawiony jako szakal na sztandarze przypominającym rytualne sanie. Między przednimi łapami szakala wznosi się ureusz — święta kobra, znak boskiej władzy. Nad bogiem wyryto tytuł: „Wepwawet z Górnego Egiptu, Zarządca Obu Krajów”.

Za Wepwawetem stoi byk Amon-Re Kamutef. Epitet „Kamutef” tłumaczy się jako „Byk swojej matki”. W teologii egipskiej oznaczał on bóstwo, które odradza się poprzez zapłodnienie własnej matki. Byk Kamutef był silnym symbolem męskiej siły płodnej, a ta męska zasada twórcza jest ukazana bez towarzyszącej jej postaci kobiecej.

Środkowy rejestr: dwa szakale i węgorze Atuma

W środkowym rejestrze przedstawiono drugiego mężczyznę — Wepmose. Stoi on w pozie adoracji (modlitewnego oddawania czci). Przed nim lustrzanie ukazano dwóch bogów-szakali: Wepwaweta z Górnego i Dolnego Egiptu.

Pod szakalami znajduje się stół ofiarny. Poniżej wyryto niezwykły motyw: małe węgorze lub ryby pływają nad dużym węgorzem lub wężem. W egipskiej kosmogonii węgorz był świętym zwierzęciem Atuma — boga-demiurga, który stworzył świat z prawód. Atum tworzy w pojedynkę, bez kobiety, więc motyw ten ponownie wiąże się z ideą samowystarczalnego męskiego aktu stworzenia.

Dolny rejestr: falliczna gęś

W dolnym rejestrze Wepmose, który pojawia się po raz drugi, klęczy przed trzepoczącą skrzydłami gęsią. Za ptakiem leżą dwa kozły. Zauważalnym detalem tego rejestru jest wyprostowany fallus gęsi. Egiptolodzy nazywają takie przedstawienia ityfallicznymi: fallus podkreśla twórczą i zapładniającą męską siłę.

Gęś nilowa (Wielki Gęgacz) była świętą postacią boga Amona. Wiązano ją z pierwszym aktem stworzenia i wyobrażano jako kosmicznego ptaka, którego dźwięk otwiera świat. Na innych stelach wotywnych gęś występuje osobno, ale na CM004 jest włączona w złożony program symboli męskich i płodności.

Dwa kozły za gęsią również odnoszą się do kultów płodności. Zoolodzy identyfikują je jako kozy bezoarowe (Capra aegagrus). Zwierzęta te składano w ofierze Wepwawetowi w Asjut już w Średnim Państwie. W symbolice egipskiej i śródziemnomorskiej kozioł kojarzony był z męską potencją (podobnie jak grecki Pan czy bóg z Mendes).

DuQuesne zwrócił uwagę, że prawie wszystkie zwierzęta na steli, z wyjątkiem szakali Wepwaweta, występują jako święte zwierzęta Amona lub Amona-Re. Byk Kamutef, falliczna gęś, kozły, węgorze i węże tworzą rzadkie nagromadzenie męskich wyobrażeń płodności. Najprawdopodobniej nie jest to przypadkowa mieszanka dekoracyjna, ale starannie dobrany język religijny.

Odwrotna strona

Na odwrotnej stronie steli wyryto tekst składający się z sześciu wierszy. Składa się on z liter alfabetu greckiego, ale nie układa się w sensowne słowa. Są to voces magicae — magiczne formuły dźwiękowe.

Takich tekstów używali kapłani i magowie z epoki ptolemejskiej i panowania rzymskiego. Pracowali oni z wartościami liczbowymi greckich liter (izopsefia) i układali sekwencje zaklęć. Inskrypcja na odwrocie pojawiła się wieki po stworzeniu steli. Jak dotąd nie wiadomo, kto ją wykonał.

Kim byli Ramose i Wepmose?

Większość dedykacji w Salachanie została wykonana przez jednego mężczyznę, jedną kobietę lub grupę rodzinną. Stela CM004 wyróżnia się tym, że została zamówiona przez dwóch mężczyzn z tego samego pokolenia. Nie jest to scena rodzinna z mężem, żoną i dziećmi, nie jest to ojciec z synem, ani podwójne przedstawienie tej samej osoby.

Ramose i Wepmose są ukazani jako wojskowi. Wskazują na to ich stroje, fryzury i styl przedstawienia. Żaden z nich nie jest określony oficjalnym tytułem.

Wepmose jest przedstawiony dwukrotnie, a obok jego imienia widnieją specjalne epitety. Jeden z nich to Hsy-aA („wielce chwalony”). Inny to mAA bw-nfr („widzący dobro”). Badacz DuQuesne proponuje inną interpretację tych słów, bliższą „organizatorowi radości” lub „organizatorowi przyjemności”.

Dlaczego zamówili właśnie taką stelę z takimi wizerunkami, pozostaje nieznane. DuQuesne uważa, że trudno wyobrazić ją sobie jako gotowy wyrób kupiony „z półki”. Jest zbyt indywidualna. Nie ma na niej królewskiego kartusza, który łączyłby ją z oficjalnym kultem, i nie ma oznak zwykłej kompozycji świątynnej. Najprawdopodobniej jest to prywatny zabytek wotywny, stworzony w osobistym celu i na zamówienie.

Najostrożniejsza interpretacja naukowa głosi, że Ramose i Wepmose byli towarzyszami broni. Ale i ona jest niezwykła: DuQuesne nie znalazł w sztuce starożytnego Egiptu podobnych stel wotywnych, które zostałyby stworzone przez dwóch rówieśników służących razem.

Śmielsza wersja zakłada, że byli kochankami lub parą. Za taką interpretacją przemawia splot cech: wspólne zamówienie, brak żon i dzieci, profesja wojskowa (czyli bliskie środowisko męskie), równość uczestników w przestrzeni sakralnej oraz nasycenie kompozycji męskimi symbolami fallicznymi i płodności. Z osobna każdą cechę można by wyjaśnić inaczej, ale razem tworzą kontekst, który trudno sprowadzić do zwykłej przyjaźni.

Teologia męskiego aktu stworzenia

Dlaczego dwaj wojskowi wybrali do swojego zamówienia tak wiele symboli męskiej siły i płodności? Rzecz nie tylko w ich osobistych relacjach, ale także w specyfice religii egipskiej tamtego okresu.

Egipcjanie wierzyli, że bogowie-mężczyźni są zdolni do tworzenia życia i samodzielnego odradzania się. Na przykład bóg Atum stworzył świat z samego siebie. Boski byk Kamutef zapładniał własną matkę, aby narodzić się na nowo. W tych mitach boginie pomagały i chroniły, ale główna siła twórcza należała do mężczyzn.

Religia egipska elastycznie podchodziła do płci, gdy chodziło o życie po śmierci. Badaczka Kathlyn Cooney zauważa: aby zmartwychwstać w zaświatach, zmarła kobieta potrzebowała męskiej energii. W tym celu była tymczasowo utożsamiana z bogiem Ozyrysem, a do jej tekstów grobowych dodawano cechy męskie. Dopiero po odrodzeniu ponownie stawała się kobietą. Oznacza to, że męska siła była uważana za uniwersalny klucz do nieśmiertelności.

Jeśli Ramose i Wepmose chcieli ukazać swój osobisty związek, wybrali precyzyjne symbole. Standardowy obraz z żonami i dziećmi im nie odpowiadał. Zamiast tego użyli wizerunków bogów, którzy tworzą życie bez udziału kobiet: Atuma, byka Kamutefa, gęsi z wyprostowanym fallusem i kozłów. Poprzez te symbole dwaj mężczyźni mogli uświęcić swoją więź przed bogami.

Stela CM004 nie dowodzi, że w starożytnym Egipcie istniały małżeństwa jednopłciowe w dzisiejszym rozumieniu. Pokazuje jednak coś innego: dwaj mężczyźni mogli zamówić wspólny pomnik i wyrazić swoją bliskość poprzez obrazy męskiej siły i odrodzenia.

Stela Ramose i Wepmose jest cenna właśnie dlatego, że przełamuje utarte schematy i pokazuje, że religia starożytnego Egiptu oraz relacje między ludźmi były bardziej złożone niż schemat „mąż, żona i dzieci”. W tej złożonej kulturze było miejsce na taką męską bliskość.

Subskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Dzięki Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów zawiera linki do naszej strony, gdzie można zmienić język — większość nowych artykułów ukazuje się od razu w kilku językach.