Prehistoryczny podwójny fallus z wąwozu Enfer

Na okładce widnieje mała rzeźbiona laska z poroża renifera, wykonana w górnym paleolicie. To późna faza epoki kamienia, kiedy ludzie wytwarzali już złożone narzędzia, ozdoby i celową sztukę: figurki, wisiorki, ryciny i malowidła jaskiniowe.

Archeolodzy klasyfikują ten przedmiot jako „bâton percé". Tak określa się podłużne wyroby z kości lub poroża z otworem u nasady i rytami na powierzchni. Zazwyczaj wykonywano je z kości lub poroża, nadawano im wydłużony kształt i zdobiono rzeźbieniami.

Laskę odkryto pod koniec XIX wieku podczas wykopalisk w jaskini d’Abzac (fr. Grotte d’Abzac), w dolinie Enfer, w departamencie Dordogne we Francji. Po odkryciu została przekazana do Narodowego Muzeum Archeologicznego Francji (Musée d’Archéologie nationale), gdzie jest przechowywana do dziś.

Wiek artefaktu szacuje się na okres od około 19 000 do 14 000 lat p.n.e. W tym czasie Europę zamieszkiwali łowcy-zbieracze: małe koczownicze grupy, które przemieszczały się za stadami zwierząt, zbierały dzikie rośliny i jednocześnie tworzyły rozwiniętą tradycję artystyczną. Wytwarzali ozdoby, wyrzynali wizerunki na kościach i porożach, malowali ściany jaskiń. Ta laska należy do tak zwanej sztuki mobilnej — niewielkich przedmiotów, które można było nosić ze sobą: figurek, wisiorków, rzeźbionych kości i tym podobnych rzeczy.

Laska ma kształt litery Y. Jeden z jej końców rozwidla się na dwie gałęzie. Każda z nich jest ukształtowana w formie fallusa, męskiego organu płciowego. Całkowita długość wyrobu wynosi około 3,8 centymetra. Na obu gałęziach widoczne są ryte detale: dwa schematyczne, stereotypowe fallusy ze stylizowanymi żołędziami, rozchodzące się pod kątem około 120 stopni.

Na laskach typu „bâton percé" zwykle ryto abstrakcyjne wzory: linie, kreski, proste figury geometryczne. Czasem pojawiają się przedstawienia zwierząt. Fallusy na tego typu przedmiotach są rzadkością, a dwa falliczne zakończenia jednocześnie czynią tę laskę unikatową wśród porównywalnych znalezisk.

Ornament na powierzchni przypomina wzory tatuaży lub skaryfikacji. Innymi słowy, wygląda jak rysunki na skórze lub blizny powstające po celowych nacięciach i zagojeniu. Elementy te prawdopodobnie imitują tatuaże lub blizny na skórze męskiego organu płciowego.

Interpretacje i znaczenie

Przeznaczenie laski pozostaje niejasne. Archeolodzy tłumaczą podobne przedmioty na różne sposoby: jako narzędzia robocze lub jako ozdoby. Część takich lasek wiąże się na przykład z prostowaniem drzewców włóczni lub strzał. Specjaliści podkreślają przy tym, że ten sam kształt mógł służyć różnym celom w różnych miejscach i w różnych czasach. Dlatego interpretacji jednego znaleziska nie można mechanicznie przenosić na inne.

Ta laska wyróżnia się rozmiarem i kształtem. Jej długość wynosi około czterech centymetrów, a sam kształt odtwarza podwójny fallus. To odróżnia ją od większych i wyraźnie „roboczych" lasek. Dlatego wielu badaczy skłania się ku temu, że ten przedmiot miał najprawdopodobniej nie utylitarne, lecz symboliczne lub rytualne znaczenie.

Przedmiot magiczny. Przez analogię z późniejszymi kulturami tę laskę często porównuje się z rzymskim fascinus. W starożytnym Rzymie tak nazywano mały amulet w kształcie fallusa, uważany za ochronny. Noszono go jako talizman przeciw złym siłom, urokowi i nieszczęściom; niekiedy zawieszano na szyi lub umieszczano w domu.

Paleolityk i starożytny Rzym dzielą tysiące lat, więc o bezpośrednim związku historycznym nie może być mowy. Jednak wizualne podobieństwo i wspólna idea fallicznego symbolu ochrony pozwalają na ostrożne porównania na poziomie obrazów.

Symbol władzy. Inna linia interpretacji łączy ten przedmiot ze statusem i władzą. Niektórzy badacze przypuszczają, że mamy do czynienia ze swoistą „buławą władzy" — obiektem podkreślającym szczególną pozycję właściciela w grupie. W takim ujęciu fallus pełniłby funkcję symbolu siły, statusu, władzy lub płodności.

Współczesna nauka nie jest jednak w stanie wiarygodnie odpowiedzieć, czy wówczas istniał matriarchat lub patriarchat. Wizerunki kobiece w sztuce górnego paleolitu, na przykład słynne „Wenus paleolityczne", wyraźnie odgrywały ważną rolę. Ale sama sztuka nie pozwala pewnie odtworzyć rozkładu władzy w społeczeństwie.

To samo dotyczy tej laski. Jej falliczny kształt sam w sobie nie wskazuje, kto dominował w grupie — mężczyźni czy kobiety — ani czy istniała tam w ogóle ścisła hierarchia polityczna. Jeśli porównamy z danymi etnograficznymi dotyczącymi innych ludów, symbole falliczne pojawiają się w najróżniejszych typach społeczeństw.

Dlatego sam falliczny kształt laski nie daje wiarygodnej wskazówki co do tego, jak wyglądała władza u twórców tego przedmiotu i czy istniała u nich „oficjalna władza" we współczesnym znaczeniu — ze stanowiskami i ścisłą hierarchią.

Możliwe, że laska była osobistą rzeczą konkretnej osoby. Mógł to być najdoświadczony myśliwy grupy lub specjalista od obrzędów, umowny „rytualny profesjonalista". W takim wypadku przedmiot mógł pełnić rolę znaku statusu, czegoś w rodzaju osobistego totemu.

Seksualna funkcja dildo. Istnieje jeszcze jedna linia interpretacji, na którą zwracają uwagę historycy queer — badacze studiujący przeszłość z uwzględnieniem różnorodności seksualności i ról płciowych.

Przyglądają się oni kształtowi i rozmiarowi tego typu lasek i zauważają, że niektóre z nich rzeczywiście mieszczą się w zakresie dildo. Z ich punktu widzenia ignorowanie najbardziej oczywistego wizualnego wyjaśnienia byłoby błędem. Logika jest prosta: jeśli przedmiot kształtem i rozmiarem przypomina coś, co można wykorzystać do seksu, tej możliwości nie należy z góry wykluczać tylko dlatego, że komuś wydaje się ona kłopotliwa.

Na poparcie tej wersji przytacza się niekiedy starożytną sztukę naskalną. Rzeczywiście pojawiają się w niej przedstawienia masturbacji. Na tej podstawie niektórzy badacze wysuwali hipotezę, że część artefaktów mogła być związana z masturbacją lub z szerszymi praktykami seksualnymi.

Nie można jednak automatycznie ogłaszać wszystkich takich lasek „narzędziami do masturbacji". Byłaby to zbyt uproszczona interpretacja, pomijająca kontekst rytualny i społeczny.

Trzeba przy tym przyznać i coś innego: kształt niektórych lasek teoretycznie dopuszcza użycie seksualne. Nie można wykluczyć też scenariusza, w którym taki przedmiot mogły wykorzystywać dwie kobiety. To jedna z możliwych hipotez. Ale, jak i inne wersje, jest ona nieudowadnialna: nie dysponujemy źródłami, które jednoznacznie potwierdzałyby właśnie takie zastosowanie.

Dziś nie można jednoznacznie stwierdzić, jaką funkcję pełniła ta laska. Można opisać kilka prawdopodobnych scenariuszy, ale żadnego z nich nie da się ostatecznie udowodnić. Najprawdopodobniej absolutnie dokładna odpowiedź nigdy nie zostanie odnaleziona.

Subskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Dzięki Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów zawiera linki do naszej strony, gdzie można zmienić język — większość nowych artykułów ukazuje się od razu w kilku językach.