Homoseksualność sułtana Mehmeda II

Bizantyńscy autorzy XV wieku zapamiętali Mehmeda II nie tylko jako zdobywcę Konstantynopola. W ich tekstach pojawiają się opowieści o jego pociągu do młodych mężczyzn i o możliwej bliskości z Radu Pięknym, bratem Włada Drakuli.

W niniejszym artykule analizujemy, co dokładnie twierdzą źródła i jak różnią się wersje poszczególnych autorów.

Krótki życiorys sułtana Mehmeda II

Mehmed II, znany przede wszystkim jako Mehmed Zdobywca, dwukrotnie zasiadał na osmańskim tronie: w latach 1444–1446, a następnie od 1451 roku aż do śmierci w 1481 roku.

Urodził się 30 marca 1432 roku. Jego ojcem był sułtan Murad II, a matką kobieta o statusie niewolnicy; jej pochodzenie nie jest znane.

Pierwsze panowanie Mehmeda przypadło na okres ostrych zmagań z chrześcijańskimi potęgami Europy. W XV wieku „krucjatą” określano z reguły wielki sojusz wojskowy stworzony w celu walki z Imperium Osmańskim. Właśnie w tym okresie Osmanom udało się powstrzymać taką wyprawę.

Po powrocie na tron w 1451 roku Mehmed rozpoczął przygotowania do uderzenia na Konstantynopol — stolicę Cesarstwa Bizantyńskiego.

W 1453 roku, w wieku dwudziestu jeden lat, zdobył miasto, a po zwycięstwie przyjął tytuł „Cezara Rzymu”. Tytuł ten miał wskazywać, że władza nad dawną rzymską stolicą czyni go spadkobiercą cesarzy rzymskich. Patriarchat Konstantynopola uznał ten status w ramach nowej rzeczywistości politycznej, lecz większość europejskich monarchów go nie zaakceptowała.

Po upadku Konstantynopola podboje były kontynuowane. Mehmed ponownie podporządkował sobie Anatolię — większą część terytorium dzisiejszej Turcji w Azji Mniejszej, gdzie wcześniej utrzymywały się odrębne włości i konkurujące ośrodki władzy. Na zachodzie jego wyprawy dotarły do Bośni; podbita została również Serbia.

Mehmed nie był tylko dowódcą wojskowym. Przeprowadził szereg reform politycznych i społecznych, wzmacniając władzę centralną i porządkując zarządzanie rozległym państwem.

W 1481 roku sułtan wyruszył na kolejną wyprawę ze swoją armią, lecz w drodze zachorował i zmarł.

We współczesnej Turcji Mehmed II jest postrzegany przede wszystkim jako władca, który zdobył Konstantynopol i uczynił go osmańską stolicą. Jego imię nosi stambulska dzielnica Fatih; słowo „fatih” po turecku i po arabsku oznacza „zdobywca”. Jego imię noszą także liczne inne miejsca w kraju.

Reputacja i zainteresowania kulturalne sułtana

Obraz Mehmeda II w źródłach w dużej mierze zależy od pozycji autora. W jednych tekstach jawi się jako okrutny i zepsuty tyran, w innych — jako inteligentny, chłodny i oświecony władca, ceniący sztukę, naukę i edukację.

Od młodości interesował się kulturą i historią starożytnej Grecji i Bizancjum. Inspirowali go bohaterowie antycznych legend, w tym Achilles, oraz wielcy wodzowie, tacy jak Aleksander Macedoński. To zainteresowanie antykiem szło w parze z szeroką wiedzą: Mehmed uczył się języków, filozofii i historii, śledził prądy umysłowe swoich czasów i był otwarty na idee renesansu.

Był mecenasem sztuki i nauki. Na jego dwór zapraszano artystów, uczonych i architektów zarówno ze świata islamskiego, jak i z Europy, w tym włoskich mistrzów renesansu. Mehmed gromadził zachodnią sztukę, książki i chrześcijańskie relikwie. Grecki historyk Michał Kritobulos, który służył na jego dworze, nazywał sułtana filhelenem — „przyjacielem Greków”, czyli człowiekiem życzliwym kulturze greckiej.

Takie zainteresowanie kulturą chrześcijańską wywoływało różne reakcje. Na Zachodzie niektórzy współcześni posunęli się nawet do rozważania, czy sułtan nie mógłby przyjąć chrześcijaństwa, interpretując jego zainteresowanie jako wyraz zbliżenia duchowego. Jego syn i następca, Bajazyt II, przeciwnie — wypominał ojcu nadmierną tolerancję i oskarżał go o „niewiarę w proroka Mahometa”.

Mehmed pisał wiersze pod pseudonimem Avni; słowo to oznacza „pomocnik” lub „dobroczyńca”. Według obliczeń badaczy pod tym imieniem należy do niego ponad osiemdziesiąt wierszy.

Pod koniec jego panowania Konstantynopol, który po podboju stał się osmańską stolicą, zamienił się w tętniące życiem i zamożne centrum ogromnego imperium.

Żony, konkubiny i harem

Mehmed miał co najmniej osiem kobiet, które źródła wymieniają jako jego małżonki lub konkubiny; przynajmniej jedna z nich miała status prawnej żony w zwykłym rozumieniu. Jak inni osmańscy władcy, posiadał również harem.

W Imperium Osmańskim harem był zamkniętym pałacowym domostwem ze ścisłą strażą, hierarchią i własnymi regułami. Zapewniał ciągłość dynastii, był miejscem wychowania dzieci władcy, a zarazem przestrzenią edukacji dla kobiet i dzieci.

Mehmed miał co najmniej czterech synów i cztery córki.

Homoseksualna poezja Mehmeda II i spory o jej interpretację

W jednym z wierszy Mehmeda II (Avni) autor opisuje piękno chrześcijańskiego młodzieńca z chrześcijańskiej części miasta (Galaty):

Oryginał (współczesna transkrypcja turecka):

W tradycji islamskiej cud wskrzeszenia zmarłych wiąże się z prorokiem Isą (Jezusem). Dlatego w wierszu „droga Jezusa” łączy się z poetyckim motywem śmierci i zmartwychwstania: chytre spojrzenie ukochanego rani i „zabija”, a jego usta dają nowe życie.

Francuski historyk André Clot odczytał ten tekst dosłownie. W książce o Mehmedzie II pisze: „Pierwszy wiersz jest poświęcony młodemu chrześcijańskiemu kapłanowi ze Stambułu”, czyli jest to wiersz miłosny.

Literaturoznawca Yusuf Babür zauważa, że postacie innej wiary były powszechnymi poetyckimi kliszami (mazmun). Prawie każdy poeta od wczesnego okresu do Tanzimatu używał tych obrazów. Pas (zunnar) niósł ze sobą przenośne znaczenia wierności, służby, błędu i miłosnego oddania. Ukochanego często nazywano niewiernym (kafir), a serce przyrównywano do kościoła, ponieważ przechowuje ono idola-ukochanego.

Dosłowne odczytanie Clota krytykuje badaczka Türkan Alvant. Pisze ona, że francuski historyk podchodzi do tekstu „bez uwzględnienia związku między dosłownym a przenośnym”.

Literaturoznawca Muhammet Nur Doğan przypomina o umowności imion i postaci w poezji klasycznej i podkreśla, że „są one jedynie jednymi z symbolicznych imion”. A sam język takiej poezji opiera się na utrwalonych kliszach, wielowarstwowych metaforach i gramatycznej niejednoznaczności adresata.

Co mówią źródła o możliwej homoseksualności Mehmeda II

Dyskusja o możliwych homoseksualnych skłonnościach Mehmeda II opiera się głównie na bizantyńskich tekstach greckich.

Część świadectw dotyczy pierwszych dni po upadku Konstantynopola, gdy po szturmie rozpoczął się rabunek miasta i masowe niewolenie mieszkańców. W niewolę brano zarówno młodzieńców, jak i dziewczęta; część z nich trafiła do haremów.

Osmański urzędnik i historyk Tursun Bej, naoczny świadek wydarzeń, pisał, że po ostatecznej klęsce żołnierze zajęli się grabieżą oraz braniem w niewolę chłopców i dziewcząt. Według jego relacji w każdym namiocie przebywali liczni przystojni młodzieńcy i młode kobiety, a pojmanych niewolników wystawiano nago na miejskim targu niewolników.

Druga grupa świadectw dotyczy relacji Mehmeda II z wołoskim hospodarem Radu Pięknym.

Dukas: opowieść o synu Łukasza Notarasa

Najbardziej znany epizod pochodzi od bizantyńskiego historyka Dukasa. Żył on w XV wieku i w swojej Historii bizantyńskiej szczegółowo opisał ostatnie lata cesarstwa oraz jego upadek pod ciosami Osmanów. Dukas nie był naocznym świadkiem oblężenia 1453 roku, ale — jak się wydaje — opierał się na relacjach świadków, dokumentach i własnych obserwacjach, zestawiając różne doniesienia.

Według jego opowieści pięć dni po zdobyciu Konstantynopola sułtan Mehmed II urządził ucztę na cześć zwycięstwa. Gdy sułtan był już pijany, poinformowano go, że pojmany bizantyński dowódca Łukasz Notaras ma czternastoletniego syna o niezwykłej urodzie, imieniem Jakub.

Łukasz Notaras piastował w Bizancjum urząd megaduksa (megas doux), czyli naczelnego dowódcy floty, i był jednym z najbardziej wpływowych ludzi cesarstwa. Po upadku miasta on, jego rodzina i słudzy znaleźli się w rękach Osmanów. Sułtan początkowo oszczędził Notarasa i mianował go namiestnikiem, licząc na przywrócenie porządku, lecz potem sytuacja się zmieniła.

Według wersji Dukasa Mehmed wysłał eunucha — dworskiego urzędnika odpowiedzialnego za harem — z żądaniem dostarczenia chłopca do pałacu. Notaras odmówił, uznając to żądanie za upokarzające. Następnie — kontynuuje Dukas — Notarasa, jego syna i zięcia aresztowano, a potem stracono na rozkaz sułtana. Historyk podkreśla demonstracyjne okrucieństwo kary: głowy straconych przyniesiono na ucztę.

Sama egzekucja Łukasza Notarasa jest potwierdzona przez inne źródła, ale jej przyczyny pozostają niejasne. Część kronikarzy wiąże karę nie z osobistymi motywami Mehmeda, lecz z odmową wydania skarbów.

Istnieje też inna wersja losów rodziny Notarasa. Według niej syn Notarasa, Jakub, nie zginął, lecz pozostał na dworze sułtana, mieszkał tam do 1460 roku, a następnie uciekł do Włoch, osiedlił się u sióstr, ożenił się i — jak twierdzą — był nieszczęśliwy w małżeństwie. Jeśli tak, stracony mógł zostać inny syn Notarasa.

Współcześni badacze traktują opowieść Dukasa ze sceptycyzmem. W szczególności amerykański profesor Walter G. Andrews zwraca uwagę, że fabuła podejrzanie przypomina wcześniejsze legendy chrześcijańskie, na przykład historię świętego Pelagiusza, w której pojawia się ten sam motyw przymusowego uwodzenia. Zdaniem Andrewsa takie opowieści mogły powstawać w celu tworzenia wizerunku muzułmanów jako moralnie zdeprawowanych zdobywców — w opozycji do cnotliwych chrześcijan.

Dodatkowy powód do ostrożności daje osobista postawa samego Dukasa. Był on przeciwnikiem Łukasza Notarasa: Dukas popierał unię kościelną z katolikami, podczas gdy Notaras pozostawał zwolennikiem prawosławia i zasłynął zdaniem: „Wolę zobaczyć w Konstantynopolu turban Turka niż tiarę papieża”. W tym kontekście relacja Dukasa może być nie tyle neutralnym świadectwem, co próbą oczernienia zarówno sułtana, jak i własnego politycznego przeciwnika.

Inni historycy bizantyńscy nie przytaczają podobnej historii. Na przykład Jerzy Sfrantzes w swojej Kronice podaje inny epizod: po upadku miasta Notaras przychodzi do sułtana z darami, a Mehmed pyta, dlaczego ten nie pomógł cesarzowi wywieźć skarbów z pałacu. Tu konflikt wyjaśnia się pieniędzmi i władzą, a nie osobistymi pragnieniami sułtana.

Kritobulos: wersja o synu Sfrantzesa

Francuski historyk René Guerdan przytacza inny epizod, opierając się na bizantyńskim autorze Michale Kritobulosie.

Kritobulos, grecki historyk XV wieku, pisał o czasach upadku Konstantynopola. Według niego zaraz po szturmie rozpoczęły się zabójstwa, grabieże i masowe niewolenie mieszkańców. W niewolę brano wszystkich bez rozróżnienia: mężczyzn i kobiety, dzieci, ludzi różnego wieku i stanu.

Na tym tle Kritobulos przedstawia historię, która częściowo koresponduje z opowieścią o rodzinie Notarasa. Według niego po zdobyciu miasta żona i dzieci innego bizantyńskiego historyka, Sfrantzesa, zostali wzięci w niewolę. Dowiedziawszy się o dzieciach Sfrantzesa, sułtan Mehmed II wykupił je na dwór. Trzy córki historyka oddano do sułtańskiego haremu.

Syn Sfrantzesa, piętnastoletni Jan, został — według Kritobulosa — zabity przez sułtana po tym, jak odmówił poddania się jego awansom.

Sam Sfrantzes potwierdza tylko jedno: o śmierci syna dowiedział się w grudniu 1453 roku. Przyczyny śmierci nie podaje.

Laonik Chalkokondyles: Mehmed II i „ulubieniec” sułtana, Radu Piękny

Kolejny epizod związany z życiem osobistym Mehmeda II pochodzi od bizantyńskiego historyka i kronikarza Laonika Chalkokondylesa. Dotyczy on wołoskiego hospodara Radu, młodszego brata Włada, który w legendzie funkcjonuje jako Drakula. W historii Radu jest znany pod przydomkiem „Piękny”.

W XV wieku Wołoszczyzna była niewielkim księstwem na północ od Dunaju, mniej więcej na terenie dzisiejszej Rumunii. Jej władcy lawirowali pomiędzy silniejszymi sąsiadami i nierzadko popadali w zależność, w tym od Imperium Osmańskiego.

W 1443 roku Radu i Wład zostali wysłani do Imperium Osmańskiego jako zakładnicy do sułtana Murada, ojca Mehmeda. Radu przyjął islam, został dopuszczony na dwór i wszedł w krąg sułtana i dworskiej elity.

Gdy Mehmed II objął tron, Radu — według przekazów — pozostawał u jego boku i uczestniczył w jego wyprawach, w tym w oblężeniu Konstantynopola.

Około 1451–1452 roku Laonik Chalkokondyles odnotował, że Mehmed „bardzo kochał” Radu. Według jego relacji sułtan, „płonąc pożądaniem”, wielokrotnie zapraszał młodzieńca na uczty, a potem usiłował zaciągnąć go do sypialni. Radu jednak odpierał te zaloty.

Cesarz [czyli sułtan] trzymał przy sobie brata Włada, syna Drakuli, i ten był jego ulubieńcem, mieszkał obok niego. I zdarzyło się, że gdy zaczął rządzić, cesarz zapragnął wejść w związek z tym młodzieńcem — i o mało przez to nie zginął. Ponieważ młodzieniec mu się podobał, cesarz zapraszał go na uczty i, płonąc pożądaniem, podnosił kielich, wołając go do swojej sypialni. A młodzieniec był wstrząśnięty, widząc, jak cesarz rzuca się na niego z takim zamiarem; stawiał opór i nie uległ cesarskiej namiętności. Lecz cesarz pocałował go wbrew jego woli, i wtedy młodzieniec wyciągnął sztylet, rozciął cesarzowi udo i uciekł. Lekarze opatrzyli ranę cesarza. A młodzieniec wspiął się na najbliższe drzewo i tam się ukrył. Dopiero gdy cesarz odszedł, młodzieniec zszedł, oddalił się, a następnie wrócił na dwór i ponownie został ulubieńcem cesarza.

– Laonik Chalkokondyles

Inne źródła nie pozwalają ustalić, czy Radu został kochankiem Mehmeda. Z pewnością wiadomo jedynie, że później Radu ożenił się z Marią Despiną.

Wniosek

Opowieści o możliwych homoseksualnych skłonnościach Mehmeda II dotarły do nas przede wszystkim z bizantyńskiej tradycji historiograficznej, piszącej o wrogu. Dlatego takie świadectwa należy czytać z uwzględnieniem konwencji gatunkowej, polemiki i osobistych stanowisk autorów.

Jednocześnie nie można ich całkowicie odrzucić: są istotne zarówno jako możliwe relacje o wydarzeniach, jak i jako materiał do zrozumienia wyobrażeń połowy XV wieku na temat męskiej urody, dworskiej bliskości i przemocy seksualnej.

Wniosek historyczny jest tu siłą rzeczy ostrożny. Takich epizodów nie da się ani bezwarunkowo zaakceptować, ani automatycznie odrzucić.

Subskrybuj nasz kanał na Telegramie (po rosyjsku): Urania. Dzięki Telegram Premium możesz tłumaczyć posty bezpośrednio w aplikacji. Bez niego wiele postów zawiera linki do naszej strony, gdzie można zmienić język — większość nowych artykułów ukazuje się od razu w kilku językach.