Święty Mojżesz Węgrzyn — jedna z pierwszych queerowych postaci w historii Rosji?

Oto, co wiadomo o tym błogosławionym Mojżeszu Węgrzynie, którego miłował święty Borys. Był Węgrem z pochodzenia, bratem owego Jerzego, na którego święty Borys włożył złotą hrywnę (naszyjnik) i który zginął wraz ze świętym Borysem nad rzeką Ałtą, a głowę odcięto mu dla owej złotej hrywny. Ten zaś Mojżesz jako jedyny ocalał od zagłady, uniknąwszy gorzkiej śmierci, i przyszedł do Przedsławy, siostry Jarosława, i tam przebywał. A ponieważ w tamtym czasie nie można było nigdzie odejść, on, mocny duchem, pozostał tam i trwał na modlitwie do Boga, dopóki pobożny książę nasz Jarosław, wiedziony gorącą miłością do zamordowanych braci, nie wyruszył na ich zabójcę i nie pokonał bezbożnego, okrutnego i przeklętego Światopełka. Ten zaś zbiegł do Polski i powrócił z Bolesławem, wypędził Jarosława, a sam zasiadł w Kijowie. Bolesław zaś, wracając do Polski, zabrał ze sobą obie siostry Jarosława i wielu jego bojarów, a wraz z nimi tego błogosławionego Mojżesza; prowadzili go z rękami i nogami zakutymi w ciężkie kajdany i pilnie strzegli, gdyż był mocny ciałem i piękny z oblicza.

I ujrzała go pewna szlachetna kobieta, piękna i młoda, która miała wielkie bogactwo i władzę. Zachwyciła się urodą tego młodzieńca, a jej serce zraniło pożądanie, i zapragnęła skłonić do tego samego wielebnego. Zaczęła go kusić pochlebnymi słowami, mówiąc: „Młodzieńcze, dlaczego na próżno znosisz takie męki, skoro masz rozum, który mógłby cię wybawić od tych mąk i cierpień”. Mojżesz zaś odpowiedział jej: „Bogu tak się podoba”. Ona mu odrzekła: „Jeśli mi ulegniesz, uwolnię cię i uczynię wielkim w całej polskiej ziemi, i będziesz władał mną oraz wszystkimi moimi posiadłościami”.

Błogosławiony zrozumiał jej nieczyste pożądanie i rzekł do niej: „Który mąż, wziąwszy kobietę i uległszy jej, został zbawiony? Pierwszy Adam uległ kobiecie i został wygnany z raju. Samson, przewyższywszy wszystkich siłą i pokonawszy wszystkich wrogów, przez kobietę został wydany obcokrajowcom. Salomon poznał głębię mądrości, a uległszy kobiecie, pokłonił się bożkom. I Herod odniósł wiele zwycięstw, lecz zniewolony przez kobietę, ściął głowę Janowi Chrzcicielowi. Jakże ja, człowiek wolny, mam stać się niewolnikiem kobiety, skoro od dnia moich narodzin nie obcowałem z kobietami?” Ona odparła: „Wykupię cię, uczynię szlachetnym, ustanowię panem całego mojego domu, i będziesz moim mężem, tylko spełnij moją wolę, zaspokój żądzę mojej duszy, pozwól mi nacieszyć się twoją urodą. Wystarczy mi twoja zgoda; nie mogę znieść, że marnuje się twoje piękno; płomień w sercu, który mnie pożera, ucichnie. I przestaną mnie dręczyć myśli, uspokoi się moja namiętność, a ty nacieszysz się moją urodą i będziesz panem całego mojego bogactwa, dziedzicem mojej władzy, starszym między bojarami”. Błogosławiony Mojżesz rzekł do niej: „Wiedz stanowczo, że nie spełnię twojej woli; nie pragnę twojej władzy ani bogactwa, gdyż dla mnie lepsza od tego wszystkiego jest czystość duszy, a tym bardziej ciała. Nie pójdą na marne te pięć lat, które Pan pozwolił mi przetrwać w tych kajdanach. Nie zasłużyłem na takie męki i dlatego ufam, że dzięki nim zostanę wybawiony od mąk wiecznych”.

Gdy ta kobieta zobaczyła, że została pozbawiona takiej urody, pod wpływem diabelskiego podszeptu wpadła na taką myśl: „Jeśli go wykupię, siłą rzeczy będzie musiał mi ulec”. Posłała więc do właściciela młodzieńca, aby wziął od niej pieniędzy, ile zechce, byle tylko sprzedał jej Mojżesza. Ten zaś, widząc dogodną okazję do zdobycia bogactwa, wziął od niej około tysiąca grzywien srebra i oddał jej Mojżesza. I siłą, bez żadnego wstydu, powlekli go do nieczystego czynu. Otrzymawszy władzę nad nim, kobieta ta każe mu złączyć się z nią, zdejmuje z niego kajdany, ubiera w kosztowne szaty, karmi słodkimi potrawami, uściskami i miłosnymi podszeptami zmusza go do zaspokojenia jej żądzy.

Wielebny, widząc szaleństwo tej kobiety, zaczął się jeszcze gorliwiej modlić i umartwiać postem, woląc dla Boga jeść suchy chleb i pić wodę w czystości, niż kosztowne potrawy i wino w nieczystości. I nie tylko jedną koszulę, jak Józef, zdarł z siebie, ale zrzucił całe ubranie, unikając grzechu, i za nic miał życie tego świata; i do takiej wściekłości doprowadził tę kobietę, że chciała go zamorzyć głodem.

Ale Bóg nie opuszcza swoich sług, którzy w Nim pokładają nadzieję. Skłonił do łaski jednego ze sług tej kobiety, który potajemnie dawał Mojżeszowi jedzenie. Inni napominali wielebnego, mówiąc: „Bracie Mojżeszu! Cóż stoi na przeszkodzie, abyś się ożenił? Jesteś jeszcze młody, a ta wdowa, która przeżyła z mężem tylko rok, jest piękniejsza od wielu innych kobiet, posiada niezliczone bogactwo i wielką władzę w Polsce; gdyby chciała wyjść za jakiegoś księcia, ten by nią nie pogardził; a ty, jeniec i niewolnik tej kobiety, nie chcesz stać się jej panem! Jeśli powiesz: «Nie mogę przekroczyć przykazania Chrystusowego», czyż Chrystus w Ewangelii nie mówi: «Opuści człowiek ojca swego i matkę, i połączy się z żoną swoją, i będą oboje jednym ciałem; tak że już nie są dwoje, lecz jedno ciało». A apostoł mówi: «Lepiej zawrzeć małżeństwo, niż płonąć». Wdowom zaś każe zawierać ponowne małżeństwo. Dlaczego więc ty, skoro nie jesteś mnichem i jesteś wolny, wydajesz się na złe i gorzkie męki, w imię czego cierpisz? Jeśli przyjdzie ci umrzeć w tej niedoli, jaka będzie z tego dla ciebie chwała? I któż to od pierwszych ludzi aż do dziś brzydził się kobietami, oprócz mnichów? Abraham, Izaak i Jakub? I Józef na początku pokonał miłość kobiecą, a potem i on uległ kobiecie. A ty, jeśli teraz zostaniesz przy życiu, to przecież i tak potem się ożenisz, i kto wtedy nie wyśmieje twojego szaleństwa? Lepiej dla ciebie poddać się tej kobiecie i stać się wolnym, i być panem wszystkiego”.

On zaś im odpowiedział: „O tak, bracia i dobrzy moi przyjaciele, dobre mi rady dajecie! Rozumiem, że wasze słowa są gorsze od tych, które wąż szeptał Ewie w raju. Namawiacie mnie, abym uległ tej kobiecie, ale w żaden sposób nie przyjmę waszej rady. Nawet jeśli przyjdzie mi umrzeć w tych kajdanach i strasznych mękach — wiem, że za to przyjmę miłosierdzie od Boga. Niech wszyscy sprawiedliwi zbawią się z żonami, ja jeden jestem grzeszny i nie mogę zbawić się z żoną. Przecież gdyby Józef uległ żonie Potifara, to nie królowałby później: Bóg, widząc jego niezłomność, darował mu królestwo; za to rozeszła się o nim chwała w pokoleniach, że pozostał czysty, choć i doczekał się dzieci. Ja zaś nie chcę egipskiego królestwa ani władzy, nie pragnę być wielkim wśród Polaków, ani szanowanym w całej ruskiej ziemi — dla Królestwa Niebieskiego tym wszystkim wzgardziłem. Jeśli zaś żywy wyrwę się z rąk tej kobiety, zostanę mnichem. A co Chrystus mówi w Ewangelii? «Każdy, kto opuści ojca swego i matkę, i żonę, i dzieci, i dom, ten jest moim uczniem». Czy mam bardziej słuchać Chrystusa czy was? Apostoł zaś mówi: «Żonaty troszczy się o to, jak dogodzić żonie, a nieżonaty myśli, jak dogodzić Bogu». Zapytam was: komu bardziej należy służyć — Chrystusowi czy żonie? Napisano bowiem: «Słudzy powinni być posłuszni swoim panom ku dobremu, a nie ku złemu». Niech więc wam, troszczącym się o mnie, będzie wiadome, że piękno kobiece nigdy mnie nie zwiedzie, nigdy nie oddzieli mnie od miłości Chrystusowej”.

Usłyszała o tym wdowa i zataiwszy w sercu podstępną myśl, kazała wydać Mojżeszowi konie i w towarzystwie licznych sług wozić go po swoich miastach i wsiach, mówiąc mu: „Oto wszystko, co ci się podoba — jest twoje; czyń z tym wszystkim, co zechcesz”. A ludziom mówiła: „To jest wasz pan, a mój mąż, gdy go spotkacie, kłaniajcie mu się”. Miała zaś na usługach mnóstwo niewolników i niewolnic. Uśmiechnął się błogosławiony z szaleństwa tej kobiety i rzekł do niej: „Na próżno się trudzisz: nie możesz mnie zwieść zniszczalnymi rzeczami tego świata, ani odebrać mi duchowego bogactwa. Zrozum to i nie trudź się na próżno”.

Ona mu powiedziała: „Albo nie wiesz, że zostałeś mi sprzedany, kto cię wyrwie z moich rąk? Ja za nic nie wypuszczę cię żywego; po wielu mękach wydam cię na śmierć”. On zaś bez lęku odparł jej: „Nie boję się tego, co mówisz; ale na tym, który mnie tobie wydał, spoczywa większy grzech. A ja odtąd, jeśli Bóg pozwoli, zostanę mnichem”.

W tych dniach nadszedł pewien mnich ze Świętej Góry (Athos), w randze kapłana; z Bożego natchnienia przyszedł do błogosławionego i oblekł go w habit mniszy, a udzieliwszy mu wielu pouczeń o czystości, o tym, jak wyzwolić się od tej sprośnej kobiety, by nie wydać się we władzę wroga, odszedł od niego. Szukano go i nigdzie nie znaleziono.

Wtedy ta kobieta, straciwszy wszelką nadzieję, poddała Mojżesza ciężkim torturom: rozciągnąwszy go, kazała bić kijami, tak że i ziemia nasiąkła krwią. Bijąc go, mówiono mu: „Ulegnij swojej pani i spełnij jej wolę. Jeśli nie usłuchasz, to na kawałki rozszarpiemy twoje ciało; nie myśl, że unikniesz tych tortur; nie, w wielu gorzkich mękach oddasz swą duszę. Zlituj się nad sobą, zrzuć te łachmany i załóż drogocenne szaty, wybaw się od czekających cię tortur, zanim jeszcze nie zaczniemy szarpać twojego ciała”. Mojżesz odpowiedział: „Bracia, co wam nakazano czynić — czyńcie, nie zwlekajcie. A ja już w żaden sposób nie mogę wyrzec się życia zakonnego i miłości do Boga. Żadne tortury, ani ogień, ani miecz, ani rany nie zdołają odłączyć mnie od Boga i od wielkiego anielskiego stanu. A ta bezwstydna i szalona kobieta ukazała swój bezwstyd, nie tylko nie ulękłszy się Boga, lecz i ludzką hańbą gardząc, bez wstydu zmuszając mnie do skalania się i cudzołóstwa. Nie ulegnę jej, nie spełnię woli przeklętej!”

Wiele myśląc o tym, jak pomścić swą hańbę, wysyła ta kobieta wiadomość do księcia Bolesława: „Sam wiesz, że mój mąż zginął w wyprawie z tobą, a ty dałeś mi swobodę wyjścia za mąż, za kogo zechcę. Ja zaś pokochałam pewnego urodziwego młodzieńca z twoich jeńców, i zapłaciwszy za niego dużo złota, wykupiłam go, wzięłam do swego domu, i wszystko, co miałam — złoto, srebro i całą moją władzę podarowałam jemu. On zaś miał to wszystko za nic. Wiele razy męczyłam go i ranami, i głodem, ale jemu wciąż mało. Pięć lat przebywał w kajdanach u tego, który go pojął, i oto szósty rok znajduje się u mnie i za swoje nieposłuszeństwo przyjął ode mnie wiele mąk, które sam na siebie ściągnął przez upór swego serca; a teraz jakiś mnich [czarnoryziec] ostrzygł go. Co mi rozkażesz z nim zrobić, tak postąpię”.

Książę kazał jej przybyć do siebie i przywieźć Mojżesza ze sobą. Ona przybyła do Bolesława i przyprowadziła ze sobą Mojżesza. Ujrzawszy wielebnego, Bolesław długo zmuszał go, by wziął tę wdowę, ale go nie przekonał. I rzekł do niego: „Czyż można być tak nieczułym jak ty; tylu dóbr i jakiego zaszczytu sam siebie pozbawiasz i oddajesz się na gorzkie męki! Odtąd niech będzie ci wiadome, że życie lub śmierć cię czekają: jeśli spełnisz wolę swojej pani, będziesz u nas w poważaniu i wielką władzę otrzymasz, jeśli nie usłuchasz, to po wielu mękach poniesiesz śmierć”. Do niej zaś rzekł: „Niech nikt z wykupionych przez ciebie jeńców nie będzie wolny, lecz rób z nimi, co zechcesz, jako pani z niewolnikami, by i inni nie ośmielali się nie słuchać swoich panów”.

A Mojżesz odpowiedział: „A co mówi Pan: «Cóż pomoże człowiekowi, choćby cały świat pozyskał, a na duszy swej szkodę poniósł, albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?» Co mi obiecujesz chwałę i cześć, których sam wkrótce się pozbawisz, i grób przyjmie cię, niemającego niczego! I ta parszywa kobieta zostanie okrutnie zabita”. Tak też się później stało, jak przepowiedział wielebny.

Kobieta ta, zyskawszy nad nim jeszcze większą władzę, bezwstydnie wciągała go w grzech. Pewnego razu kazała siłą położyć go z sobą do łóżka, całowała go i obejmowała; lecz i tą pokusą nie zdołała przyciągnąć go do siebie. Błogosławiony rzekł do niej: „Próżny trud twój, nie myśl, że jestem szalony albo że nie mogę tego uczynić: ja, w bojaźni Bożej, brzydzę się tobą, jako nieczystą”. Usłyszawszy to, wdowa kazała wymierzać mu po sto razów każdego dnia, a potem kazała obciąć tajne członki, mówiąc: „Nie oszczędzę jego urody, żeby inni się nią nie nasycili”. I leżał Mojżesz jak martwy, ociekając krwią, ledwo oddychając.

Bolesław zaś, z dawnej miłości do tej kobiety pobłażając jej, wzniecił wielkie prześladowania mnichów i wszystkich wygnał ze swojej ziemi. Lecz Bóg szybko pomścił swoje sługi. Pewnej nocy Bolesław zmarł nagle, i wybuchł wielki bunt w całej polskiej ziemi: zbuntowany lud wymordował swoich biskupów i bojarów, jak opisano w Latopisie. Wtedy i tę wdowę zabito.

Wielebny Mojżesz zaś, wyzdrowiawszy z ran, przyszedł do Świętej Bogurodzicy, do świętego Monasteru Pieczerskiego, nosząc na sobie męczeńskie rany i wieniec wyznawcy, jako zwycięzca i wojownik Chrystusowy. I Pan dał mu moc nad namiętnościami.

Pewien z braci, opanowany przez cielesną żądzę, przyszedł do tego wielebnego i błagał go o pomoc, mówiąc: „Składam ślubowanie, że do śmierci zachowam wszystko, co mi rozkażesz”. Błogosławiony rzekł mu: „Nigdy przez całe życie do żadnej kobiety nie odzywaj się słowem”. On z miłością przyrzekł to spełnić. Święty miał w ręku kij, bez którego z powodu ran nie mógł chodzić, uderzył nim w łono przybyłego brata, a natychmiast obumarły jego członki, i odtąd brat ten nie miał już pokus.

O tym, co spotkało Mojżesza, zapisano również w żywocie świętego ojca naszego Antoniego, ponieważ za czasów świętego Antoniego przybył ów błogosławiony; i zmarł w Panu, dając dobre świadectwo, przebywając w monasterze dziesięć lat, a w niewoli cierpiał pięć lat w kajdanach, szósty zaś rok o czystość.

Wspomniałem także o wygnaniu mnichów z Polski za ostrzyżenie wielebnego, który oddał się Bogu, którego umiłował. Opowiada o tym żywot świętego ojca naszego Teodozjusza. Kiedy książę Izjasław wypędził świętego ojca naszego Antoniego z powodu Warłaama i Efrema, żona księcia, Polka, odwodziła go od tego, mówiąc: „Nawet nie próbuj tego robić. To samo zdarzyło się niegdyś w naszym kraju: z pewnej winy wygnano mnichów z granic naszej ziemi, i wielkie zło stało się wtedy w Polsce!”. Z powodu Mojżesza tak się wydarzyło, jak wcześniej opowiedziano. I tak wszystko, czego się dowiedzieliśmy, zapisaliśmy o Mojżeszu Węgrzynie i Janie Zatworniku, o tym, czego Bóg przez nich dokonał ku Swojej chwale, wysławiając ich za cierpliwość, i jak obdarzył ich darem czynienia cudów. Chwała Jemu teraz, i zawsze, i na wieki wieków. Amen.

Tekst żywota podano według wydania: Pateryk Kijowsko-Pieczerski // Biblioteka Literatury Starożytnej Rusi. Tom 4: XII wiek. Pod redakcją D. S. Lichaczowa i innych. 1997.